Serie: zendingstheologen (1)

Hendrik Kraemer (1888-1965): een veelzijdig kind van God

Lieverdje

Als zoon van een kleermaker werd Hendrik in Amsterdam geboren (1888). Hij groeide op als ‘Amsterdams lieverdje’. Vroeg wees geworden werd hij eerst opgevangen in een socialistisch gezin, waar zijn moeder gediend had. Later kwam hij in het Diaconieweeshuis. De strenge sfeer van het weeshuis stond hem tegen, maar hij leerde er de Bijbelse boodschap kennen als bron van troost en kracht. ‘Al verlaten mij vader en moeder, de HEER neemt mij liefdevol aan’ (Psalm 27:10)

Socialisme

Door aanraking met dit totaal tegengestelde milieus kwam Kraemer voor de keuze te staan tussen socialisme en christendom. Hij koos vóór christen zijn, maar niet tegen het socialisme: ‘Ik ben socialist, omdat ik christen ben en ik ben christen door Gods genade’. De keus voor de gerechtigheid, die de profeten van Israël hebben verkondigd, was hierbij een belangrijk element.

Bijbelgeleerde

Zijn verlangen om de zending in te gaan was al vroeg geboren. Zijn opleiding ontving hij aan de Nederlandsche Zendingsschool. Door contacten met het Nederlands Bijbelgenootschap en vooral dr. N. Adriani besloot hij taalstudie te gaan doen. Binnen de Leidse universiteit raakte hij betrokken bij het werk van de Nederlandse Christen-Studenten Vereniging. Onder zijn leiding werd de NCSV tot een ‘stoottroep voor het Koninkrijk van God’ (dr. J. Verkuijl).

Huwelijk

Hij raakte in discussie met de redactrice van het blad van de Vrijzinnige Studentenvereniging. In het blad van de NCSV bestreed hij haar ‘bodemloos subjectivisme’. De academische polemiek veranderde in liefde, toen ze elkaar persoonlijk ontmoetten. In 1919 trouwde Hendrik met deze Hyke van Gameren. Het was geen makkelijk huwelijk, maar ze waren elkaar tot steun juist in de sombere dagen.

Zendeling

In 1922 was de tijd rijp voor een uitzending ‘overzee’. Java werd het doel, maar op de weg daarheen, bleef de boot een paar maanden steken in het Suezkanaal en verbleef Kraemer in Cairo. Kraemer zou Kraemer niet zijn, als hij van de nood geen deugd maakte. Hij kon zich nu verdiepen in de Islam en persoonlijk kennis maken met moslims. Dat deed hij met zoveel overgave en inlevingsvermogen, dat de Egyptenaren hem de eretitel ‘Sjeik Kraemer’ gaven.

Bijbels realisme

Eenmaal in Java aangekomen wijdde Kraemer zich in het bijzonder aan het Bijbelvertaalwerk en de opbouw van de jonge christelijke kerken. Als één van de eerste zag hij het grote belang van zelfstandigheid voor de zendingskerken. Hij voorzag het einde van het koloniale tijdperk en zette zich ervoor in, dat de ‘inheemse’ kerken daarop voorbereid waren. Hij stond aan de wieg van de Theologische School in Buitenzorg (Boor), die later in Jakarta uitgroeide tot de theologische hogeschool.

Aanknopen

Theologisch gezien stond Kraemer in de lijn van de dialectische theologie van Karl Barth. Deze invloedrijke Zwitserse theoloog was tot de conclusie gekomen, dat er geen ‘aanknopingspunt’ voor het evangelie te vinden is in de mens. Voor de zending leek dit een onmogelijk standpunt: hoe kun je mensen bereiken met het evangelie, als ze er niet op een bepaalde manier een ‘antenne’ voor hebben? Is dan alles wat in andere religies te vinden is waardeloos voor de communicatie van het evangelie? Voor veel vrijzinnige theologen ging dit veel te ver. In het rapport ‘Betuining missiën’ bepleitten zij een veel opener houding tegenover de wereldgodsdiensten. Het christelijke geloof mag zijn waardevolle elementen inbrengen op het wereldtoneel, maar geen aanspraak maken op absoluutheid. Rond de Wereldzendingsconferentie te Tambaram (1938) kwamen de tegenstellingen tot uitbarsting.

Christelijke boodschap

Kraemer werd gevraagd voor deze conferentie een discussiestuk te schrijven. Het wordt zijn meest invloedrijke boek: ‘De christelijke boodschap in een niet-christelijke wereld’. Zijn positie wordt omschreven met ‘Bijbels realisme’. De waardevolle elementen van alle godsdiensten (die er zeker zijn!) staan onder het oordeel van de levende God, Vader van Jezus Christus, die de wereld geschapen heeft en verlossing heeft gebracht. De verkondiging van het evangelie kan dus niet aansluiten bij de menselijke religie (inclusief het christendom!), maar als mensen staan we allen onder deze goddelijke kritiek. Als we dan van ‘aanknopingspunt’ willen spreken is dat de getuige, de persoon van de zendeling zelf. In het gesprek met aanhangers van andere religies staan we samen onder Gods oordeel en genade.

Secularisatie

In 1937 keerde Kraemer naar Europa terug, maar daarmee keerde hij niet de zending de rug toe. Als één van de eersten doorzag hij, dat het gesprek met de geseculariseerde westerling een even grote opgave is voor een apostolaire kerk. Hij werd hoogleraar Godsdienstwetenschap in Leiden. In de oorlog werd hij samen met andere invloedrijke kerkelijke bestuurders in St. Michielsgestel als gijzelaar van de bezetter gevangen gezet. Ook nu maakte Kraemer van de nood een deugd. Samen met de confessionele ds. Gravemeijer en de vrijzinnige ds. Banning maakte hij plannen voor de naoorlogse ‘Kerkopbouw’ van de Hervormde kerk. Na de oorlog ging Kraemer leiding geven aan het oecumenisch instituut te Bossey (bij Genéve). Geen onlogische stap voor een man, die altijd over kerkmuren heen had gekeken.

Wederopstanding

Na zijn emeritaat bleef hij actief in lezingen en publicaties. Toen hij in 1977 overleed werd hij in Driebergen begraven. Op zijn graf staan de woorden: expectat ressurectionem – hij verwacht de wederopstanding. Ook dit kind van God verwacht de grote dag, waarop God alles in allen zal zijn.